Alleen is maar alleen

Je hoort het vaak: Theologie staat los van het leven en is het tijdverdrijf van saaie specialisten. Ik ben het daar niet mee eens omdat theologie het heeft over Gods weg met ons mensen en dat zou ons moeten interesseren, zolang we geen atheïst zijn. Vergeet niet dat theologie bestaat in verschillende maten, net zoals er ook onleesbare boeken bestaan over eenvoudige onderwerpen. Denk je niet graag na over het leven? Dan zal je ook niet graag nadenken over de wegen van God met ons.

Maar als bovenvermelde negatieve beoordeling ergens van toepassing zou kunnen zijn, is het wel met betrekking tot de eeuwige discussie omtrent geloof en werken. Voor een buitenstaander moet dit toch overkomen als hermetisch gekibbel of het puberale eigen gelijk willen halen in een technisch dossier dat niets van doen heeft met het echte leven.

Het zijn vooral protestanten die er steeds op terug komen. O ja, en katholieken met een geloofsverdedigende blog, zoals ik dus. Ik beken. Kom, laat ik het er nog eens over hebben.

We hebben het dus over de abstracte term 'rechtvaardiging'. Laat ik dit even parafraseren naar 'aanvaardbaar maken'. Een zondig mens is geen aanvaardbare hemelburger, tenzij er iets gebeurt dat de mens aanvaardbaar maakt. Wat zou dat zijn?

Niemand minder dan de apostel Jakobus leert ons het volgende in de Schrift: "Ziet gij dan nu, dat een mens door werken gerechtvaardigd wordt, en niet alleen door het geloof".

Sinds Luther geloven protestanten het tegenovergestelde: "Ziet gij dan nu, dat een mens niet door werken gerechtvaardigd wordt, en alleen door het geloof". Ja, werkelijk. Ik verzin dit niet.

Ik herinner mij een oude film over Luther, waar hij met een in-inkt-gedrenkte pluim het woord sola of alleen toevoegt boven de schrifttekst waar sprake is van rechtvaardiging door geloof. Hij voegt toe wat leek te ontbreken. Later ondernam Luther ernstige pogingen om het boek van de apostel Jakobus uit de bijbel te verwijderen. Je ziet het: aan geloof wordt 'alleen' toegevoegd en de term rechtvaardiging door werken moet verdwijnen.

Omdat het Luther niet gelukt is om het boek Jakobus uit de Schrift te verwijderen, zal je merken dat protestanten het bezwarende vers uit het boek Jakobus ogenblikkelijk beginnen te counteren met andere bijbelteksten, alsof de bijbel met de bijbel weerlegd moet worden. Als de protestant moet kiezen tussen de apostel Jakobus en Luther, kiest deze voor Luther. Men verkiest de hervorming, boven de oorsprong. Het a priori is zo groot dat het elke lezing van de Schrift voorafgaat. Elk bezwarend vers, en dat zijn er legio, wordt meteen afgezwakt en weggeduwd achter makkelijkere bijbelverzen. Spijtig genoeg is de bijbel zelf niet bij machte enige inconsequentie te onderlijnen en kan het boek niet anders dan elk menselijk gedrag en geforceerde interpretatie ondergaan. Men leest verder alsof er niets aan de hand is. De theologie primeert: de mens wordt door geloof alleen en niet door werken gerechtvaardigd. Sola Fide.

Waarom is dit zo belangrijk voor hen? Omdat zij een strijd voeren tegen wat sommige onder hen religie noemen. Zij denken dat de katholieke kerk leert dat de mens zichzelf voor God aannemelijk moet maken door goed of zelfs heldhaftig gedrag. Het komt hen over dat het evangelie van Jezus Christus verkeerd begrepen en voorgesteld wordt en dat daardoor tekort wordt gedaan aan de eer die alleen God toekomt.

Ze hebben er moeite mee dat de katholieke kerk haar gelovigen voorhoudt dat hun liefde voor Jezus enkel openbaar wordt door zijn geboden te onderhouden; dat de gelovigen tot het einde van het leven moeten volharden om gered te zijn; dat de gelovigen hun heil moeten bewerken en zich moeten inspannen om hun roeping waar te maken om ten slotte op het einde van het leven de redding in ontvangst te nemen. (1)

Alsof de katholieke kerk niet zou weten, noch onderwijzen dat al onze inspanningen, al ons bewerken en al ons volharden, in God moet gebeuren, als vrucht van genade welke alles in ons voorbereid. Alsof de kerk de bovenstaande opdracht geeft aan de "kinderen van ongehoorzaamheid". Neen, de kerk vraagt dit van de gedoopte, van elke ondergedompelde in Christus, van elke uitverkorene die in staat is gesteld om zijn roeping waar te maken.

Ook voor de katholieke kerk wordt de mens om niet gerechtvaardigd door Christus en kan de gelovige nooit roemen omdat alles nu eenmaal een gave van God is. Maar God zal toch niemand rechtvaardigen en daarna aanvaarden dat deze in slechte werken gaat wandelen? Daarom moeten wij kiezen voor de goede werken die Hij voor ons heeft klaargelegd. Niet de werken der wet of de wetsvereisten van het oude verbond, natuurlijk. Neen, wel de werken van het nieuwe verbond, ingegeven door de heilige Geest.

Als we dat niet doen, zullen wij onze roeping, ja zelfs onze uitverkiezing niet kunnen waarmaken en zullen wij naast onze redding grijpen (2 Pt 1:10). Iedereen die dat verzwijgt, moeten we aanklagen. De voorgangers die de gelovigen ogenblikkelijke maar ook uiteindelijke redding garanderen, moeten we aanduiden als voorspoedsverkondigers die de Schrift verdraaien. Mensen laten zich te graag voorliegen en zijn altijd te vinden voor een dieet dat geen moeite kost. We dienen dus op te treden tegen de verspreiding van vermetel geloof.

We moeten dus stellen dat God ons reeds rechtvaardigt, ons aanvaardt, ten gevolge van ons geloof, totaal onverdiend. Deze aanvaarding is het startpunt dat oplevert dat wij, opgenomen in de kerk, ontvangers worden van de benodigde genade om een nieuw leven van bekering te kunnen leiden. Het is geen eindpunt want, zegt Jakobus, wat voor nut heeft het indien iemand zegt dat hij het geloof heeft maar niet de werken? Kan zo'n geloof iemand redden? Neen dus. Onze initiële rechtvaardiging door geloof is dus een vooruitblik op onze uiteindelijke rechtvaardiging door werken. Het is wel degelijk zoals het in de Schrift staat: een mens wordt door werken gerechtvaardigd, en niet alleen door het geloof.

Anders gezegd: We worden gered, opgetild uit de genadeloze wereld waar we alleen maar verloren kunnen gaan, om toegang te krijgen tot Gods genade, Gods hulp. Enkel deze hulp zal ons in staat stellen om de goede werken die God voor ons voorbereid heeft, te verrichten. Als wij deze genade benutten, als wij vrijelijk meewerken met Gods genade, dan zullen wij uiteindelijk gered zijn en zal ons toegang worden verleend tot het Koninkrijk. Geen garantie - het hangt nog steeds van ons af - maar wel geen excuus meer: God heeft ons alles gegeven om het doel te bereiken. Er zijn dus twee dimensies verbonden aan redding en twee polen met betrekking tot rechtvaardiging.

Ik besef dat vele protestanten met bovenstaande uiteenzetting van geloof en werken zullen instemmen, en zelfs hele stukken uit het concilie van Trente met stijgende verbazing zullen kunnen beamen. Daarom klopt het mogelijk dat de slingerbeweging stilaan de andere richting uitgaat. Misschien ken je deze uitspraak?

Een goed katholiek gelooft en een goed protestant werkt.

Helder, niet? Het klopt ook, denk ik. Laat ons dan samen gaan voor het volle evangelie van geloof en werken. Laten we elkaar eraan herinneren dat wij uit onze werken de kwaliteit van ons geloof kunnen tonen. Zo heeft de ongelovige wereld er ook nog iets aan, namelijk een overtuigend getuigenis. Ook kan het een sterke basis vormen om op rustige wijze gesprekken te voeren over de vérstrekkende consequenties van het in-Christus-zijn, zoals het stellen van daden van eerherstel en offervaardigheid. Dat is namelijk een dimensie die ontoegankelijk blijft door de bottle neck van Sola Fide.

Graag wil ik eindigen met een citaat uit het concilie van de contra-reformatie.

Als derhalve door God het hart van de mens door de verlichting van de Heilige Geest zonder welke de mens zelf niets doet, hoogstens kan hij haar afwijzen, is aangeraakt, kan hij toch niet zonder de genade Gods, zich bewegen naar de gerechtigheid, ten overstaan van Hem, door zijn eigen vrije wil. Vandaar als door heilige Schrift gezegd wordt "Keert om tot Mij en Ik zal Mij omkeren tot U" (Zach. 1:3) worden wij in onze vrijheid aangespoord, als wij antwoorden "Bekeer ons o Heer, tot U en wij zullen worden bekeerd" (Klg. 5:21), belijden wij dat Gods genade ons vooruit gaat.

Aflaten! Gebeurt dat nog?

Ieder protestant is er van overtuigd dat het bestaan van de aflaat de trigger vormde voor het losbarsten van de Reformatie. Nochtans streed Luther, als onderdeel van zijn revolte, slechts tegen het misbruiken van de aflaat. Hij was namelijk vóór de aflaat en verdedigde deze in verschillende van zijn 95 stellingen. Dat was ons waarschijnlijk nog niet verteld. Hieronder stelling 71:

Hij die zich uitlaat tegen de apostolische kwijtscheldingen (aflaten), die zij anathema en vervloekt!

Omdat de term 'aflaat' onverbiddelijk getaxeerd is door misverstand en misbruik, gebruik ik liever dit synoniem: 'kerkelijke kwijtschelding'. Deze term geeft al een stuk aan wat het betekent. De kerk scheldt iets kwijt en maakt ons de voorwaarden bekend.

Een kerkelijke kwijtschelding is een door de kerk bekrachtigde reeks van geloofshandelingen en gebeden tot kwijtschelding van zondestraffen.

Hier duiken voor de protestant meteen twee problemen op. Ten eerste: een kerk die daadwerkelijk Mat.16:19 toepast.

Ik zal u geven de sleutelen van het Koninkrijk der hemelen; en zo wat gij zult binden op de aarde, zal in de hemelen gebonden zijn; en zo wat gij ontbinden zult op de aarde, zal in de hemelen ontbonden zijn.

En ten tweede het onderscheid tussen zondeschuld en zondestraf.

De RKK gelooft dat, zoals in het dagelijkse leven, vergiffenis gepaard gaat met de opdracht tot het herstellen van de gemaakte fout. Dat herstellen zou je ook 'boete' kunnen noemen. Vermits de kerk de barmhartigheid van God moet imiteren, roept zij meer haalbare vormen van bekering en boete in het leven en reikt ze aan de gelovigen concrete formules aan om daadwerkelijk ernst te maken met innerlijke bekering en daden van herstel.

Natuurlijk kennen we dat principe vanuit ons ingeschapen rechtvaardigheidsgevoel. We vergeven ons kind heel graag, maar vinden het toch nodig dat het zoveel mogelijk de schade herstelt als een les in nederigheid en als een aanzet om het later beter te doen. Het samenspel van ogenblikkelijke vergeving en de opdracht tot herstel is een deugdzaam en christelijk opvoedkundig principe. Dit principe komt van de Schepper en is daarom geïntegreerd in Zijn heiligingsplan.

Laten we even testen of de kerk de 'kwijtschelding' als een goede moeder aan haar kinderen aanreikt. Er zijn, in concreto, zeven voorwaarden tot het ontvangen van zulk een kwijtschelding:

• Gedoopt zijn: da's makkelijk!
• De kwijtschelding bewust verlangen: makes sense!
• Deelnemen aan de biecht: beste voorbereiding op de eucharistie.
• Deelnemen aan de eucharistie: hoe uitzonderlijk voor de katholiek!
• Bidden voor de pauselijke intenties: verbonden met de universele kerk
• Eén van de door de kerk aangeduide werken verrichten: bijvoorbeeld een half uur biddend de Schrift lezen.
• Ten slotte jezelf onthechten van alle zonde: da's het moeilijkste maar ook de kern van de devotie.

De essentie van de kwijtschelding is dus de gelovige opnieuw richten op de weg van sacrament en gebed en hem of haar iets concreets aanreiken om echt werk te maken van bekering met als mooi resultaat dat de zondestraf vermindert of verdwijnt.

Nogmaals, een kerkelijke kwijtschelding vergeeft niet de zonde. Dat doet de biecht namelijk al. Ze neemt de nood tot uitboeting in de Laatste Loutering weg. En zo komen we aan bij het derde probleem voor de protestant, namelijk het bestaan van een toestand na dit leven waar God als door vuur heen ons stro en onze stoppels verteert opdat enkel het goud en de kostbare stenen overblijven.

De Laatste Loutering is de ervaring die katholieken, maar ook protestanten en agnosten na hun dood zullen ondergaan wanneer zij als vergeven kinderen van de Vader tot de ontdekking komen dat er toch nog nood was aan het herstellen van gedane schade. Denk bijvoorbeeld aan die momenten dat iemand in woord of daad onrecht werd aangedaan door een broeder of zuster die dit helemaal niet beoordeelde als een fout, wat de pijn alleen nog vermeerderde. De persoon zonder schuldbesef komt bij God en ontdekt daar wat een droefheid hij veroorzaakte in het leven van zijn naaste en krijgt alsnog de kans om dit uit te boeten terwijl deze de weg voortzet naar God. Deze en andere onrechtvaardigheden tegenover God en naaste worden rechtgezet in de Laatste Loutering omdat God belooft af te werken datgene waaraan Hij begon, namelijk onze zaligheid. Als het laatste penninkske is betaald, dan zal ons toegang worden verleend tot het eeuwige Koninkrijk waar geen zonde en geen misverstand meer zal bestaan. De hemel is dus geen club van verwende gelukzakken, maar een groot gezin van gelouterde kinderen die weten wat het is om geliefd te zijn en waarachtig lief te hebben.

Samengevat:

Omdat je een kwijtschelding niet per ongeluk kan ontvangen is het een oproep tot het bewust beleven van al de dimensies van het katholiek geloof. Met de kwijtschelding roept de kerk op om je te heiligen tot eer van God de Vader. De geestelijke oefening van de kwijtschelding maakt ons weer bewust van de gevolgen van de zonde en het prachtige resultaat van herstel. Bovendien kan je een kwijtschelding ook ontvangen voor overleden broeders en zusters die doorheen de Laatste Loutering gaan en wordt het de grootste vorm van naastenliefde.

Ik verwacht niet dat de protestant zomaar akkoord gaat met een eeuwenoude kerk die dit specifiek apostolisch handelen bouwt op de woorden van Jezus met betrekking tot binden en ontbinden. Maar ik vraag wel van hen dat ze begrijpen waarom de katholieke kerk zo handelt en dat ze willen inzien dat dit alles gebeurt als oproep om te groeien in heiligheid en de woorden van Jezus ernstig te nemen.

Is de mens tot ascese geneigd?

In een boeiende blogpost schrijft predikant Wim de Bruin openhartig over het bestaan van een vertekend beeld van Luther. Ook vermoedt hij dat een gelijkaardige legendevorming de verklaring biedt voor de uitgebreide mariaverering in de rooms-katholieke kerk. Neem nu bijvoorbeeld de eeuwige maagdelijkheid van Maria. Een kerk die geobsedeerd is door maagdelijkheid zou zo een voorbeeldpersoon geboetseerd hebben om haar obsessie te valideren.

Laat ik beginnen met te zeggen dat de katholieke kerk heel duidelijk naar Maria kijkt omdat zij eerst en vooral en met grote inspanning naar Jezus kijkt. De christologische denkoefening, het steeds beter begrijpen van Christus, heeft er toe geleid dat de rol van Maria evenzeer verduidelijkt werd. Andersom gesteld: Als de katholieke kerk de ontdekkingen omtrent Maria, zoals vastgelegd in haar geloofsleer, plots zouden intrekken, zou dat schade brengen aan de waarheden omtrent Christus. Zo verweven zijn ze met elkaar.

Een kerk die de menswording diep overweegt, en alle dimensie ervan wenst te zien, wordt geconfronteerd met bijzonder hevige mariale consequenties. Het zijn deze gevolgtrekkingen die een invloed zijn gaan uitoefenen op het volk Gods, op de kerk.

Neem nu het monnikendom en de vele vormen van ascese. Weerspiegelen zij de toenmalige ascetische cultuur die vervolgens iets moest doen met Jezus en Maria? Of was Jezus deze cultuur voor met zijn oproep om alles te verkopen en Hem na te volgen, om uit te gaan zonder balast en met zijn boodschap dat "sommigen zich onhuwbaar zullen maken voor het Koninkrijk Gods"? Wat zich hier afspeelt is niets minder dan imitatio Christi!

Zo werd het celibataire leven van Christus, zeker door de sterke onderschrijving van Paulus, een hoog ideaal voor vele mannen. En, inderdaad, het celibataire leven, maar ook de nederige verborgenheid van Maria werd het kenmerk bij uitstek voor de vele vrouwelijke ordes.

Heeft de mens zichzelf een heilige Moeder in het leven geroepen? Een moeder die past bij hun levensstijl? Was het de tot-ascese-geneigde mens die dit ideaal over Jezus en Maria heeft gedrapeerd? Helemaal niet. De mens is niet geneigd om zichzelf en zijn begeerten te verloochenen. Dat is een probleem van alle tijden. Als dit dan toch plaats kreeg en zelfs de Europese cultuur begon te kleuren, dan is dat ten gevolge van de boodschap van Christus! Het is dus onjuist om te stellen dat de mens het celibataire ideaal projecteert op God.

Het katholieke ontzag voor Maria, de moeder van de Verlosser, is niet het gevolg van het plaats geven aan de woeste legendevorming door gelovigen met een teveel aan tijd en verbeelding. Opnieuw, het zijn gevolgen van het gedetailleerder definiëren van de christologie waarbuiten de kerk niet kon, omdat de geloofsleer nu eenmaal in alle tijden aangevallen wordt. Bestaan er dan geen legendes over Maria? Jawel, maar dat weten we door de overdrijvingen te leggen naast de algemene geloofsleer over Maria, een leer die de beste bescherming biedt voor ons geloof in de goddelijkheid en de menselijkheid van de tweede persoon van de Drie-eenheid.

Waarom Maria maagd bleef

Op Twitter plaatste ik een uitspraak met een hoog uitdagingsgehalte:

"Waarom Maria maagd bleef: Het was altijd ongeoorloofd een menselijk geslachtsdeel in het heilig tabernakel te plaatsen."

De conclusie dat Maria naast Jezus nog andere kinderen gebaard heeft, wordt door de meeste protestanten als een makkelijk aantoonbaar argument beschouwd. Inderdaad, met het "voordat" in Mt 1:25 zoals vertaald naar het Nederlands, haalt de protestant bijzonder makkelijk zijn gelijk.

Ik zou kunnen starten met de veel ruimere interpretatie van het Griekse woord adelphoi dat evenzeer gebruikt werd voor neven en nichten of met de mogelijkheid dat de oudere weduwnaar Jozef, reeds kinderen had van een eerste vrouw. Maar neen, ik wil focussen op een specifieke gevoeligheid.

Een gevoeligheid die zelfs Luther en Calvijn deelden. Deze twee hervormers, die naar verluid de Schrift bijzonder trouw wensten te zijn, waren gescandaliseerd door de gedachte dat Maria nog andere kinderen zou gebaard hebben! Deze gedachte was ooit éénmaal geopperd door Helvidius (die schreef rond 380) en werd meteen weerlegd door de heilige Hieronimus die zich hiertoe beriep op het unanieme geluid van de apostolische vaders zoals Ignatius, Polycarpus en Justinus de Martelaar. Verder was de gedachte onbestaande. Je hoort het goed, verder las niemand de bijbelse teksten en concludeerde daarop dat Maria, na het zo bovennatuurlijk dragen van God, vervolgens ook haar natuurlijke seksuele leven de volle ruimte gaf, met een uitgebreide kroost tot gevolg.

We kunnen dus vaststellen dat dit argument in het leven is geroepen om een eerder bestaande frustratie rond de rol van Maria kracht bij te zetten. Gebruik makende van de nieuwe ruimte die de Reformatie boodt, kon nu ook de rol van Maria gereduceerd worden tot 'werktuig van het goddelijk plan'.

We mogen dus stellen dat de algemene christelijke traditie nul opening had (zelfs geen 10 cm ;-) voor de gedachte dat Maria, de moeder van Jezus, nog andere kinderen zou gebaard hebben. Om dit argument dan toch te kunnen maken moest men het principe 'sola scriptura' toepassen en de traditie volstrekt negeren.

Luther, Calvijn, de katholieke traditie en deze blogger, blijven dus gescandaliseerd door deze gedachte. Hoe komt dat toch? Laat ik daartoe een voorafgaand onderscheid maken tussen twee sterk uiteenlopende visies. Dat mag hopelijk voldoende licht werpen op ons onderwerp.

God is bij machte. Iedereen akkoord. God heeft een plan. Iedereen akkoord. Als Hij iets beslist, maakt Hij keuzes die de andere opties onmogelijk maken, want Hij is soeverein. Akkoord?

Gods keuzes zijn niet altijd meteen logisch. Hij wil ons redden door ons tegemoet te komen vanuit de hemelse gewesten. De tweede persoon van de godheid daalde neer als reddende Geest? Neen. Daalde Hij dan neer als een Engel? Neen. Of kwam Hij ons tegemoet met een mensenlichaam dat in de hemel werd geboetseerd, afdalende op een wolk? Nogmaal 'neen'.

God heeft verordend dat de menswording geïnitieerd wordt in de hemel, ontvangen wordt in een menselijke baarmoeder en zich daardoor in de tijd actualiseert. De Godmens bestaat niet voorafgaand aan de aankondiging van de engel en de overschaduwing van de heilige Geest! God heeft een plan en het is er één waar de schepping - die nochtans gevallen is - wordt aangeduid als de noodzakelijke vruchtbare aarde waarin het zaad van God moet vallen. Wat God niet moest doen, doet Hij toch. Hij koppelt zichzelf en zijn heilsplan aan zijn beschadigde schepping, aan een menselijke ontvanger.

Maar hoe kan het zuivere zaad neervallen in een onreine bodem? Hoe kan God zelf zich neerzetten op een bevlekte troon? Denk er om, de Godmens groeit niet alleen IN een menselijke coeveuse, maar vanuit een menselijke eicel!

Van in de vroegste tijden vond met het volledig vanzelfsprekend, dat God om al het bovenstaande een tabernakel heeft geschapen, die gepast was om de eeuwige heilige God die ervoor koos om mens te worden, te dragen.

Je kan hier werkelijk nooit genoeg over mediteren. Het is pas als je weigert deze contemplatieve oefening te maken, dat je kan stellen dat God zijn zaad stort in door zonde bevlekt mensenomhulsel.

De apostelen en de eerste christenen begrepen ogenblikkelijk dat al de meticuleuze instructies die God gaf bij het vervaardigen van het heilig tabernakel in het oude verbond, natuurlijk verwezen naar het heiligingswerk dat God voltrok bij het scheppen van het menselijk tabernakel: de moederschoot waarin de Mensenzoon zou ontstaan, zou groeien en geboren worden.

Deze noodzakelijke voorbereiding om van een zondig mens een heilig tabernakel te maken, noemt de kerk niets minder dan 'verlossing'. Maria is dus verlost vanaf haar conceptie met het oog op de verdiensten van haar Zoon en is door een intieme en onverbreekbare band met Hem verenigd; daarbij een uitverkoren dochter van de Vader en een unieke tempel van de Heilige Geest. Zonder verdienste werd zij verlost tot tabernakel Gods. Op deze wijze heeft de Drie-eenheid verordent dat het mogelijk zou zijn om de menselijke natuur aan te nemen opdat de mensheid door het geloof de goddelijke natuur kan ontvangen.

Wat is dus het grote verschil?

De katholiek gelooft in de wonderlijke voorbereiding van de menswording en herkent in Maria het ultieme tabernakel waarin, in analogie met het oude verbond, alleen plaats kan zijn voor God.

De protestant gelooft dat aan de uitgekozen vrouw geen voorbereiding is geschied en dat zij zodoende geen tabernakel was, maar eerder een te respecteren menselijk werktuig van God; een bijzondere draagmoeder voor God.

De protestanse visie benadrukt het gewoon-menselijke van Maria en ook het tijdelijke van haar positie. Een tijd lang droeg zij God in haar, maar toen Deze de schoot verliet, bleef een vrouw achter die zoals elke andere vrouw nood had aan seksualiteit en aan een mooi project om een groot gezin uit te bouwen.

In de protestantse couveuse is, na het vertrekken van God, ook nog plaats voor een paar bevoorrechte mensen, die mochten vertoeven in dezelfde ruimte waar God negen maanden verbleef.

In het katholieke tabernakel, in de reine schoot van de maagd, is enkel plaats voor God. Voor de katholiek, maar zelfs voor Luther en Calvijn, is het een heiligschennende gedachte te denken dat de man van Maria, de voedstervader van Jezus, de ongevoeligheid zou hebben gehad om deze verborgen tuin waarin Gods genade een plaats had bereid voor Zijn Zoon, te benaderen op een moment van seksuele vervoering.

Je mag nu zelf kiezen aan welke kant je gaat staan. Zolang je maar weet dat het kamp van de couveuse niet bestond voor het tijdstip van de Reformatie. En zolang je maar beseft dat de mariale conclusies niet ontstaan zijn ten gevolge van futiel theologisch geknoei, maar ten gevolge van het diep overwegen van het wonder van de menswording.