Is de mens tot ascese geneigd?
Sunday, July 24, 2011 at 5:50PM 
In een boeiende blogpost schrijft predikant Wim de Bruin openhartig over het bestaan van een vertekend beeld van Luther. Ook vermoedt hij dat een gelijkaardige legendevorming de verklaring biedt voor de uitgebreide mariaverering in de rooms-katholieke kerk. Neem nu bijvoorbeeld de eeuwige maagdelijkheid van Maria. Een kerk die geobsedeerd is door maagdelijkheid zou zo een voorbeeldpersoon geboetseerd hebben om haar obsessie te valideren.
Laat ik beginnen met te zeggen dat de katholieke kerk heel duidelijk naar Maria kijkt omdat zij eerst en vooral en met grote inspanning naar Jezus kijkt. De christologische denkoefening, het steeds beter begrijpen van Christus, heeft er toe geleid dat de rol van Maria evenzeer verduidelijkt werd. Andersom gesteld: Als de katholieke kerk de ontdekkingen omtrent Maria, zoals vastgelegd in haar geloofsleer, plots zouden intrekken, zou dat schade brengen aan de waarheden omtrent Christus. Zo verweven zijn ze met elkaar.
Een kerk die de menswording diep overweegt, en alle dimensie ervan wenst te zien, wordt geconfronteerd met bijzonder hevige mariale consequenties. Het zijn deze gevolgtrekkingen die een invloed zijn gaan uitoefenen op het volk Gods, op de kerk.
Neem nu het monnikendom en de vele vormen van ascese. Weerspiegelen zij de toenmalige ascetische cultuur die vervolgens iets moest doen met Jezus en Maria? Of was Jezus deze cultuur voor met zijn oproep om alles te verkopen en Hem na te volgen, om uit te gaan zonder balast en met zijn boodschap dat "sommigen zich onhuwbaar zullen maken voor het Koninkrijk Gods"? Wat zich hier afspeelt is niets minder dan imitatio Christi!
Zo werd het celibataire leven van Christus, zeker door de sterke onderschrijving van Paulus, een hoog ideaal voor vele mannen. En, inderdaad, het celibataire leven, maar ook de nederige verborgenheid van Maria werd het kenmerk bij uitstek voor de vele vrouwelijke ordes.
Heeft de mens zichzelf een heilige Moeder in het leven geroepen? Een moeder die past bij hun levensstijl? Was het de tot-ascese-geneigde mens die dit ideaal over Jezus en Maria heeft gedrapeerd? Helemaal niet. De mens is niet geneigd om zichzelf en zijn begeerten te verloochenen. Dat is een probleem van alle tijden. Als dit dan toch plaats kreeg en zelfs de Europese cultuur begon te kleuren, dan is dat ten gevolge van de boodschap van Christus! Het is dus onjuist om te stellen dat de mens het celibataire ideaal projecteert op God.
Het katholieke ontzag voor Maria, de moeder van de Verlosser, is niet het gevolg van het plaats geven aan de woeste legendevorming door gelovigen met een teveel aan tijd en verbeelding. Opnieuw, het zijn gevolgen van het gedetailleerder definiëren van de christologie waarbuiten de kerk niet kon, omdat de geloofsleer nu eenmaal in alle tijden aangevallen wordt. Bestaan er dan geen legendes over Maria? Jawel, maar dat weten we door de overdrijvingen te leggen naast de algemene geloofsleer over Maria, een leer die de beste bescherming biedt voor ons geloof in de goddelijkheid en de menselijkheid van de tweede persoon van de Drie-eenheid.
Reader Comments (6)
Hoi Rob,
Boeiende blog weer (maar dat blijf ik zeggen, geloof ik :-)). Ik denk met jou, dat de mens uit zichzelf niet tot ascese geneigd is, maar alleen als hij/zij zich "geroepen voelt". En de oproep van Paulus is wel een hele sterke. Maar volgens mij is die bedoeld voor zowel mannen als vrouwen. Ik denk dat jij verwijst naar 1 Kor. 7 en daar heeft Paulus het niet over het celibaat van Jezus. Paulus wil zijn eigen leven als voorbeeld stellen voor de gelovigen.
Mijn aandacht ging direct naar de m.i. 'out of place' foto. Waarom die? En ik heb me wel eens laten vertellen dat het niveau van ascese in Boedhistische tempels niet altijd je van dat is. Zo houden we met elkaar aardig de schijn op. Ik vind ascese ook helemaal geen religieus ideaal. Een goede relatie tussen man en vrouw is veel uitdagender, toch?
Ik geloof zondermeer in de maagdelijke geboorte en in de uitverkoren positie van Maria, maar zie dat meer als een soort geheimenis. Dat dit voor een Katholiek zo verweven is met alles wat met Christus te maken heeft, van incarnatie tot heil, wil ik graag respecteren. Maar voor een Protestant is dit echt een brug te ver. Misschien ten dele een gemis, maar er is m.i. te veel fout gegaan in verering en volksgeloof om (als)nog makkelijk een emotionele omslag te kunnen maken. En voor de theologie heeft een Protestant Maria ook niet echt nodig. Is zij voor mij ook Moeder Gods met een hoofdletter? Ik zie haar meer als een jong meisje, die later moeder is geworden van een heel gezin. Ik kan het niet anders beleven. Juist in de menswording van Christus vertegenwoordigt zij de menselijke kant. Dus moeder van de Zoon des Mensen misschien? Wat Katholieken te veel hebben met Maria, dat hebben Protestanten te weinig; zover wil ik wel gaan. :-)
Overigens een mooie tekst Rob. Ik hoor je als het ware spreken en voel aan hoe authentiek en enthousiast je hierover bent. Je Vlaamse kleur kan ik inmiddels een beetje plaatsen en ik heb de indruk dat ik je steeds beter begrijp. Je staat pal voor een heldere geloofsleer en de belijdenis van de drie-eenheid. De essentie van het 'bijbels' geloof delen we dus. Daar wil ik graag de nadruk op leggen. Blijkbaar bewandelen Katholieken en protestanten verschillende wegen, maar onderweg kunnen we naar elkaar zwaaien en hoe dichter we naderen tot Christus zelf, des te dichter komen we bij de vader en tot elkaar. Nogmaals dank voor je doorleefde getuigenis. En natuurlijk bedankt dat je me hierop attendeerde.
Waarom zou ascese geen religieus ideaal zijn? Natuurlijk is een goede huwelijksrelatie eveneens een mooie christelijke weg. Maar is een celibatair leven meteen een ascetisch leven? OK, je ontzegt je iets. Maar wat het woord al aan geeft, je richt je op de hemel, zoals Jezus zei 'daar huwen we niet, maar zijn we als engelen in de hemel.' Er wordt dus iets tegenover gezet, namelijk het inniger navolgen van en grotere verbondenheid met Christus. Is het aardse dan minder? Kan het iets te maken hebben met de zonde van Adam en Eva? Ging hun keus voor het aardse (de vrucht) niet boven het geestelijke, de relatie met God uit? zou het kunnen zijn dat wij nu in ons leven, ieder op zijn wijze door ons van aardse zaken te onthouden en in matigheid (een kardinale deugd) te leven aan God laten zien dat we primair geestelijk willen leven en de aardse genoegens van minder belang achten? Leven we zo dan krijgt de Geest meer ruimte en wordt de gelijkenis met God, wiens beeld wij mogen dragen door zijn genade, in ons groter.
Maar wat heeft dat met 'ons Moeder' te maken? Misschien daarin dat zij Jezus voorging in haar antwoord op het verzoek van God of zij beschikbaar was: 'Heer, mij geschiede naar uw wil', vooruitziende naar Jezus in de hof van Olijven 'niet mijn wil maar de Uwe geschiede'. Adam en Eva hadden een opdracht 'eet niet', maar deden hun eigen wil. Hier zien we Moeder en Zoon, die beiden zich volledig overgaven aan Gods wil. In die volledige overgave is het celibataire als het ware inbegrepen, leven alsof je al in de hemel bent, God in alles op de eerste plaats. Daarom is Maria niet alleen als jong meisje volkomen aan God toegewijd, maar de hele rest van haar leven. Dat maakt Maria tot een zeer begenadigd mens van wie wij mogen ontvangen, genade op genade.
Dat is een extra rijkdom voor een gelovige en maakt katholiek zijn zo rijk!
Mariamne
@ David
Akkoord. De oproep is voor zowel mannen als vrouwen. In de RKK imiteert de gewijde (mannelijke) ambtsdrager Christus daarbij ook in de navolging van het priesterlijk dienstwerk, wat nog concreter vorm krijgt dan zelfs het algemeen priesterschap waar ieder christen mee bekleed is.
We zien gewoon in de vroege tijden dat vrouwen zich meer laten inspireren door de nederige, biddende, stil-lijdende Maria.
Eigenlijk wel mooi dat hiermee de vrouw reeds vanuit het spirituele een evenwaardige rol kon aannemen, ook al is deze meer verborgen dan die van de ambtsdragers, zoals bv. een bisschop.
Wat zou een bisschop waard zijn zonder de stille, offervaardige en nederige voorspraak van vele toegewijde vrouwen?
@ Paul Miller
De foto legt een zeer vage link met monnik en ascese. Soms trekt 'vaag' meteen de aandacht en dat is goed :-). Kan mij levendig voorstellen dat de objectloze meditatie in het boedhisme en de hedendaagse new-age-beleving op bijzonder korte tijd ontnuchterend kan zijn. "Is dit het nu? Ik voel helemaal niets! Ik verveel mij en wil alleen maar slapen." Dat is dan weer de kracht van het christendom. Daar is het object niet enkel God als Geest, maar daarenboven, de tastbare persoon van Christus (omringd door heiligen en engelen). Er gaan er nog velen de leegheid willen omruilen voor echte relatie met God.
Dank voor je respect voor de katholieke weg van aan de overkant. Ik zwaai heel graag en heel hartelijk terug! Dat wederzijds respect is puur winst voor het Lichaam van Christus. De brug ligt er, maar in geweten moet ieder deze brug bekijken, mijmeren over de overkant, en dan, uiteindelijk, doen wat het geloofshart hem ingeeft. Als we voorbij de emotie geraken, heeft het (gevormd) geweten het laatste woord! En dat kan evengoed een calvinistisch woord zijn ...
Dank, Paul, voor je mee-denken en je uitdagende comments. Great!
@Mariamne
Je stukje lezend kom ik toch weer bij die foto uit. Vrome onthechting en sociaal isolement. Een weliswaar heidense reli-facade. Is dat nu werkelijk wat God voor ons heeft? Volgens mij is het aangaan van relaties normaler en beter voor de menselijke geest dan in je uppie verstild je vroomheid en toewijding zitten te beleven.
De devote aandacht voor Christus en Maria heeft, zo lijkt het, veel met de beleving van de eigen seksualiteit te maken. Ik snap niet wat daar zo nuttig aan is, alsof het geestelijke het lichamelijke niet kan verdragen (en andersom). Je richten op het hemelse in plaats van op het aardse is natuurlijk heel nuttig. Matigheid in alles is in onze consumentencultuur ook geen slecht idee. Ik moet zelf weer eens aan lijnen denken. :-)
Het zit em dus vooral in de gedachte van Navolging, dunkt mij. Maar de idee, of de suggestie alleen al, dat je Jezus en/of Maria pas echt volgt als je celibatair leeft, vind ik niet positief en uitdagend voor de christelijke kerk. Het creëert een speciale kaste van ultra-devotees, wat in de RKK ook daadwerkelijk zo is gebeurd. De rest van de gelovigen is blijkbaar minder geestelijk en maakt geen kans om de geestelijke rijkdommen en Gods beloften te ontvangen, so why bother? Is veel biechten voor hen de enige oplossing misschien?
Maar goed, we hoeven het niet met elkaar eens te zijn. Als individu en als groep bouwen we allemaal tot op zekere hoogte ons eigen (idaal)beeld van geestelijke kracht en schoonheid. Ik denk dat de bijbel ons die speelruimte ook laat, met verwijzing naar de wijsheid dat een ieder in zijn eigen geweten ten volle overtuigd mag zijn van zijn/haar nuttige waarheid, binnen het brede kader van het christelijk geloof.
@Rob en Mariamne
Bij dezen reageer ik op de blog van Rob, en op de reacties die jullie onder mijn blog hebben gegeven.
Laat ik er eerst duidelijk over zijn dat ik niets tegen ascese heb. Als mensen zich, ten behoeve van nauwer contact met God, zich voor een tijd, of zelfs het hele leven bepaalde dingen ontzeggen, heb ik daar respect voor.
@Rob
Is de mens geneigd tot ascese? Niet iedereen, maar religieuze mensen (christelijk of niet) vaak wel. Zowel in de Epicureische als in de Stoische stroming kwam ascese voor. Maar ook, zoals je in je plaatje laat zien, in oosterse godsdiensten.
Hoe het komt dat mensen blijkbaar wel geneigd zijn tot ascese? Ik denk door het diepe gevoel dat als je je aardse dingen ontzegt, je dichter bij het hemelse staat. Of wellicht toch door een idee van verdienstelijkheid. Je aangenaam maken in de ogen van God door heel streng voor jezelf te zijn.
Imitatio Christi is een mooie term. Bijbels ook. Opvallend vind ik wel dat de term door Jezus niet wordt gebruikt. Paulus gebruikt de term wel, bv. in 1 Kor. 11. Maar uit de context is duidelijk dat Paulus hier niet bedoelt dat je Jezus in alles na moet doen. Wel dat je bepaalde ‘karaktereigenschappen’ van Jezus je eigen moet maken. Maar dat het hier om Jezus’ celibataire levenshouding zou gaan, is niet aannemelijk.
De radicale ‘volg mij’ uitspraken van Jezus in de evangeliën zijn op twee manieren te verhelderen.
1. De leerlingen worden letterlijk geroepen om Jezus te volgen. Vandaar dat ze hun familie achter zich moeten laten, anders is het fysieke volgen onmogelijk. (Overigens betekent dit m.i. hoogstens een tijdelijke scheiding. Nergens lezen we dat Petrus echt van zijn vrouw gescheiden is).
2. De leerlingen worden letterlijk op Jezus kruisweg meegenomen. Dat betekent deel hebben aan zijn kruis.
Beide elementen worden op een bepaalde manier in het leven van iedere christen nog steeds teruggevonden, maar minder letterlijk. Maar om hier een bepaalde ‘klasse’ van christenen uit te distilleren die radicaler geroepen worden dan andere christenen (monniken) gaat mij te ver.
In 1 Kor. 7 zijn er ook twee dingen aan de hand.
1. Paulus spreekt over de ‘gave’ van het ongehuwd zijn. Niet over de opdracht. Hij ziet het als een gave, omdat hij dan meer tijd voor zijn taak heeft.
2. Paulus relativeert het huwelijk vanuit zijn sterke verwachting van het nabije einde. Het nabije einde van de wereld zet zelfs het huwelijk als inzetting Gods onder een bepaalde spanning. Niet omdat het huwelijk minderwaardig is, maar omdat de tijd kort is (1 Kor. 7:29).
@Mariamne
In jouw comment zitten mooie dingen. Matigheid als kardinale deugd lijkt me heel gezond. Maar voor iedereen, en niet alleen voor asceten. Verder vind ik je tekening van de volledige overgave van Jezus en Maria prachtig.
Maar in jouw verhaal over geestelijk leven tegenover aards leven proef ik iets gnostisch. In milde vorm weliswaar, maar je acht het aardse leven toch minder dan het geestelijke leven.
Let er wel op dat de bijbel vrijwel nergens spreekt over de hemel (een geestelijk rijk) als bestemming voor ons mensen, maar vrijwel altijd over het koninkrijk Gods, als concrete aardse werkelijkheid. Het gaat om Gods Schepping die verlost wordt van Zonde en Onrecht, niet om mensen die uit de schepping verlost worden naar een hoger rijk.
In zijn brief aan de Kolossenzen verzet Paulus zich al tegen de gnostische tendensen, bestaande uit verachting van het geschapene in combinatie met ascese (Kol. 2:20-23).
Jouw uitleg van de verboden vrucht zet dan ook alles op z’n kop. Met de boom en de vrucht worden geen zintuiglijk waarneembare objecten bedoeld, maar ze staan symbool voor kennen van goed en kwaad en dus voor het als God zijn. Adam en Eva namen geen genoegen met het mens zijn op deze aarde. Ze wilden meer. Opklimmen tot het niveau van God (zoals ook het verhaal van de torenbouw van Babel laat zien). Ze waren dus niet te druk bezig met het aardse leven, maar niet druk genoeg. In plaats van Gods tuinman, wilde Adam zelf God zijn.
Jezus is gekomen om ons weer te leren gewoon tuinman (Joh. 20:15) te zijn. Goed voor de aarde te zorgen en onze plaats te kennen, in nederige gehoorzaamheid aan Hem. Dat is wat ik noem: Jezus volgen.
Tenslotte: jouw opmerking over genade op genade (Joh. 1:16), zijn precies de reden dat ik huiverig ben voor Mariaverering.